TRẦN ĐÌNH HOÀNH

on Buddhism

Lĩnh Nam chích quái – Truyện Dương Không Lộ và Nguyễn Giác Hải.

Tượng thiền sư Không Lộ, chùa Keo, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình

Thiền sư Dương Không Lộ ở chùa Nghiêm Quang huyện Hải Thanh (1), mấy đời làm nghề câu cá, sau bỏ nghề ấy mà đi tu, thường hay đọc kinh Già La Ni. Thời Chương Thánh Gia Khánh (2) cùng với bạn tu hành là Giác Hải ẩn dật ở chùa Hà Trạch, mặc áo vải, ăn rau, quên mình mà tu, không cầu bên ngoài, tâm thần tai mắt nhẹ nhàng sáng sủa, có thể bay lên không, đi trên mặt nước, phục được cọp, giáng được rồng, vô cùng kỳ lạ, người đời không sao lường biết được. Sau về quê xây chùa mà ở.

Một hôm người hầu bẩm rằng: “Con từ khi tới đây sống, chưa hề được thầy chỉ giáo về những điều tâm yếu, dám xin trình thơ rằng:

Rèn luyện thân tâm cho được tinh
Hăm hăm đối mặt với hư linh
Có ai tới hỏi không không pháp
Đối diện bình phong ảnh rập hình (3)

Sư bèn bảo rằng: “Con cũng sẽ đi trên đường đó, ta tiếp dẫn cho con, ta sẽ làm những gì con thích. Chẳng có chỗ nào mà ta không truyền cho con những gì con muốn”. Nói xong, ha hả cười lớn. Thường hay đọc câu kệ rằng:

Chọn được long xà chọn được nơi
Đồng quê cảnh thú suốt ngày vui
Có khi dời bước non cao vút
Mấy tiếng kêu to lạnh cả trời (4)

Ngày 3 tháng 6 năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hội Tường Đại Khánh (Niên hiệu của vua Lý Nhân Tông) thứ mười (5) thì sư Dương Không Lộ viên tịch, người trong chùa đem xác chôn ở cửa chùa. Vua hạ chiếu cho sửa rộng chùa này, quyên đất hai mươi hộ để phụng sự hương khói.

Tượng thiền sư Giác Hải (bằng đá, 1674) tại chùa Lý Triều Quốc Sư, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội


Thiền sư Giác Hải cũng là người huyện Hải Thanh, tu tại chùa Diên Phúc trong quận nhà. Sư họ Nguyễn, thuở nhỏ thích câu cá, thường lấy thuyền câu làm nhà, lênh đênh trên mặt nước. Năm hai mươi lăm tuổi mới bỏ nghề ấy, cắt tóc đi tu. Lúc đầu cùng Thiền sư Không Lộ ở chùa Hà Trạch, sau mới tìm về ở Hải Thanh. Thời Lý Nhân Tông, sư thường cùng sư Thông Huyền được triệu vào ngồi hầu trên ghế đá mát lạnh ở cung Liên Mộng. Bỗng một hôm có đôi tắc kè đang gáy, nhức tai điếc óc. Vua truyền Thông Huyền dùng phép để ngăn nó lại, Huyền lặng nhẩm thần chú, một con rơi xuống trước. Vua cười bảo với Giác Hải rằng: “Hãy còn một con xin để nhường nhà sư”. Sư liền đọc thần chú, trong nháy mắt con còn lại cũng rơi xuống đất. Vua kinh lạ, làm thơ rằng:

Giác Hải lòng như biển
Thông Huyền đạo cũng huyền
Thần thông thêm biến hoá
Một Phật một thần tiên (6)

Từ đó, sư vang danh trong thiên hạ, sư nào cũng đều ngưỡng vọng. Vua thường lấy lễ thầy trò mà đãi sư, mỗi khi hạ giá tới hành cung ở Hải Thanh, đều đến thăm chùa trước . Một hôm vua bảo sư: “Ta thật lòng định thần thì có thể cho nghe đạo được không?”. Sư bèn làm phép, bay vút lên không, cách đất mấy trượng, rồi lại rơi xuống. Vua cùng quần thần đều vỗ tay tán thưởng, ban cho chiếc xe để ra vào nơi cung cấm. Tới triều vua Lý Thần Tông, mấy lần vua triệu vào kinh thành, nhưng sư đều lấy cớ già yếu không đi. Có vị sư hỏi rằng: “Phật và chúng sinh, ai là chủ ai là khách?”. Sư bèn đặt câu kệ rằng:

Đầu nhà ngươi đốm bạc
Ta bảo ngươi già rạc
Nếu hỏi ta Phật cảnh
Cửa rồng cá nhảy rớt (7)

Lúc sắp mất tịch, bèn làm bài kệ cáo chúng như sau:

Xuân về bướm hoa biết.
Hoa bướm cũng theo tiết.
Hoa bướm là mộng ảo.
Cớ sao mãi giữ riết (8)

Đêm ấy, có ngôi sao lớn bay rơi ở góc trời tây nam. Sáng hôm sau, sư ngồi ngay thẳng mà mất. Vua xuống chiếu quyên 3000 hộ phụng thờ hương khói, cho hai con của sư làm quan để thưởng công.

Chú thích
1) Bản HV 486 ghi thêm phụ chú: “Huyện Hải Thanh, Vua Trần Thái Tông đổi là Quyết Thanh, nay là phủ Thiên Trường”.
2) Chương Thánh Gia Khánh là niên hiệu của vua Lý Thánh Tông trong các năm Kỷ Hợi (1059) đến năm Ất Tỵ (1065).
3) 鍛鍊心始得精
森森直幹對虛靈
有人來問空空法
身在屏邊影集形

(Đoán luyện tâm thủy đắc tinh
Sâm sâm trức cán đối hư linh
Hữu nhân lai vấn Không không Pháp
Thân tại bình biên ảnh tập hình)

4) 選得龍蛇地可居
野修終日樂無餘
有時宜上孤峯巔
長嘯三聲寒太虛

(Tuyển đắc long xà địa khả cư
Dã tu chung nhật lạc vô dư
Hữu thì nghi thướng cô phong điên
Trường tiếu tam thanh hàn thái hư)

5) Hội Tường Đại Khánh thứ 10: tức năm 1119 đời vua Lý Nhân Tông. Hội Tường Đại Khánh là niên hiệu của vua Lý Nhân Tông từ năm Canh Dần (1110) đến năm Kỷ Hợi (1119).

6) 覺海心如海
通玄道亦玄
神通能變化
一佛一神仙

(Giác Hải tâm như hải
Thông Huyền đạo diệc huyền
Thần thông năng biến hóa
Nhất Phật nhất thần tiên)

7) 個角你頭白
報你作老客
若問佛境界
龍門遭點額

(cá giác nễ đầu bạch
Báo nễ tác lão khách
Nhược vấn Phật cảnh giới
Long môn tao điểm đầu)

8) 春來花蝶喜知時
花蝶應須便應期
花蝶本來留是幻
莫言花蝶向心持

(Xuân lai hoa điệp hỷ tri thì
Hoa điệp ưng tu tiện ưng kỳ
Hoa điệp bổn lai lư thị huyễn
Mạc ngôn hoa điệp hướng tâm trì)

(Nguyễn Hữu Vinh dịch)

Bình:

• Dương Không Lộ (1016-1094), tên thật là Dương Minh Nghiêm, pháp hiệu là Không Lộ, quê ở Hải Thanh Giao Thủy tỉnh Nam Định. Ông xuất thân làm nghề chài lưới, nhưng giỏi văn chương và mộ đạo Phật. Dương Không Lộ cũng được phong làm quốc sư đời nhà Lý nên thường bị nhầm lẫn với L‎ý Quốc Sư Nguyễn Minh Không.

“Không Lộ” (con đường Không) thường chỉ đến một thiền sư (tu theo Thiền tông), dùng pháp “quán Không” là chính.

Rèn luyện thân tâm cho được tinh
Hăm hăm đối mặt với hư linh
Có ai tới hỏi không không pháp
Đối diện bình phong ảnh rập hình

Bài thơ này nói về tánh Không của mọi sự. Người đối diện bình phong thì thấy ảnh mình trong bình phong, tức là nếu có ảnh (là ảo) thì phải có hình (là thật). Cuộc đời là mộng ảo thì phải có cái tánh thật của cuộc đời là Không.

Tuy nhiên, nếu dùng “ảnh rập hình” (Hán Việt: ảnh tập hình) để nói đến pháp Không thì e rằng không được chỉnh, vì ảo với thật xem ra giống nhau, ít ra là với con mắt ta. Nhưng Không (là cái thật), và cuộc đời này là cái ảo, thì không “rập” nhau. Cuộc đời này là chỉ “ảo hiện” của một “Không chẳng thể giải bày”.

Chọn được long xà chọn được nơi
Đồng quê cảnh thú suốt ngày vui
Có khi dời bước non cao vút
Mấy tiếng kêu to lạnh cả trời

Đây là bài Ngôn Hoài rất nổi tiếng của thiền sư Không Lộ. Phiên bản thường được nhắc đến trong các tập thiền thi, có vài từ khác với bài có ở đây, như bài ở link này. Đây là một tác phẩm văn chương rất đẹp. Tuy nhiên như một bài Thiền thi, thì bài thơ có vẻ còn cảm tính (“tiếng kêu to lạnh cả trời”). Thơ Thiền thường chỉ mô tả cảnh vật như nó là (as it is), không cảm tính.

• Đoạn hai thiền sư Giác Hải và Thông Huyền biểu diễn đọc thần chú cho tắc kè rơi xuống đất trước mặt vua, cho thấy tác giả có vẻ ngớ ngẩn. Chẳng l‎ý do gì hai thiền sư còn ngã mạn đến nỗi làm chuyện trẻ con như vậy. Và chỉ có thế mà vua lại gọi một sư là Tiên và một sư là Phật thì vua này cũng ngớ ngẩn. Nhưng đó là tác giả.

Đoạn tả Không Lộ cũng thế. “Có thể bay lên không, đi trên mặt nước, phục được cọp, giáng được rồng.” Rất mê tín dị đoan.

Tác giả truyện này cũng chẳng rành gì về Phật pháp, xem Phật pháp là các ma thuật lặt vặt, và cũng chẳng biết Phật là gì.

• Khi vua hỏi đạo, Giác Hải “bèn làm phép, bay vút lên không, cách đất mấy trượng, rồi lại rơi xuống. Vua cùng quần thần đều vỗ tay tán thưởng, ban cho chiếc xe để ra vào nơi cung cấm.” Đoạn này cũng có vẻ theo truyền thống ham mê cái kiêu căng lặt vặt như trên.

Thực ra trong truyền thống kinh sách Đại Thừa, việc Bồ Tát hay Phật ngồi trên không, bay trên không, thường là biểu tượng của việc “sống trong hiểu biết vể Không”, “sống trong tính Không”, “cùng với Không là một”. Tuy nhiên các câu kinh thường không có vẻ tham lam và ngã mạn như trong truyện này, chứng tỏ là tác giả truyện này chẳng hiều Phật pháp sâu.

Đầu nhà ngươi đốm bạc
Ta bảo ngươi già rạc
Nếu hỏi ta Phật cảnh
Cửa rồng cá nhảy rớt

Bài thơ này có vẻ nói “Chuyện gì tôi biết thì tôi nói, như đầu bạn đốm bạc. Nhưng tôi chẳng biết gì về Phật cảnh, nên không trả lời được”, một cách trả lời rất Thiền của các Thiền sư về các vấn đề chưa trực nghiệm được.

• Từ truyện này trở đi, các truyện trong Lĩnh Nam chích quái mất hẳn chiều sâu triết lý của các truyện trước. Có lẽ do người sau hời hợt thêm vào.

(Trần Đình Hoành bình)

Advertisements

Tháng Sáu 10, 2010 - Posted by | Lĩnh Nam Chích Quái, Thiền, Văn Hóa | , ,

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: