TRẦN ĐÌNH HOÀNH

on Buddhism

Lĩnh Nam Chích Quái – Truyện Hà Ô Lôi

Trong khoảng năm Thiệu Phong (1) đời Trần Dụ Tông có người làng Ma La là Đặng Sĩ Doanh làm chức An Phủ Sứ vâng mệnh sang sứ Bắc quốc. Vợ là Vũ thị ở nhà. Trong làng có đền thờ thần Ma La, đêm đêm thần biến thành Sĩ Doanh, mặt mũi dáng điệu đi đứng đều y hệt như Sĩ Doanh, nhập vào phòng Vũ thị để thông dâm, đến lúc gà gáy sáng lại bỏ đi. Đêm hôm sau Vũ thị hỏi: “Phu quân phụng mệnh sang sứ phương Bắc, sao đêm đêm thì về mà ngày lại không thấy?. Thần nói dối rằng: “Vua đã sai người khác đi thay, để ta hầu bên tả hữu, thường giữ ta đánh cờ vây (2), không cho ra ngoài. Song ta nhớ tình vợ chồng nên lén về với nàng để cùng ân ái. Sáng sớm lại phải vội vã vào hầu, không dám ở lâu”. Gà gáy lại bỏ đi, Vũ thị có ý ngờ vực.

Năm sau, Sĩ Doanh đi sứ về, Vũ thị có thai đã đầy tháng. Sĩ Doanh tâu lên vua, Vũ thị bị hạ ngục. Đêm đến, vua nằm mộng thấy một vị thần tới trước mặt tâu rằng: “Hạ thần là thần Ma La, vợ là Vũ thị đã có mang, bị Sĩ Doanh đoạt mất con”. Vua tỉnh mộng, hôm sau ra lệnh cho ngục quan đem Vũ thị tới hỏi lý do, phán rằng: “Vợ trả lại cho Sĩ Doanh, con trả về thần Ma La”.

Ba hôm sau, Vũ thị sinh ra một bọc đen, nở được một con trai, da đen như mực. Năm mười ba tuổi đặt tên là Ô Lôi. Ô Lôi tuy đen như mực, nhưng da thịt bóng như mỡ. Năm mười lăm tuổi, vua triệu vào hầu, rất mực yêu dấu, đãi như khách quý. Một hôm Ô Lôi đi chơi gặp Lã Động Tân, Lã hỏi rằng: “Chú bé kia có muốn gì chăng?”. Ô Lôi đáp: “Đương lúc thiên hạ thái bình quốc gia vô sự, coi phú quý như phù vân, chỉ muốn có giọng ca hay để làm vui tai mà thôi”. Động Tân cười nói: “Giọng ca của ngươi mất một, được một, nhưng tên tuổi còn giữ lại ở đời”. Rồi bảo Ô Lôi há miệng xem, Ô Lôi há miệng, Động Tân nhổ nước bọt, bảo nuốt, sau đó bay lên trời mà đi. Từ đó, Ô Lôi tuy không biết chữ nhưng nhanh nhẹn, lém lỉnh hơn người, từ văn chương thi phú cho tới điệu khúc ca ngâm, tiếng ngâm xướng vịnh, cười gió giỡn trăng lên đến tận mây xanh, khiến mọi người nghe biết. Đàn bà con gái ai ai cũng muốn biết mặt. Vua thường nói với triều thần rằng: “Nếu thấy Ô Lôi phạm động tới nhà con gái nhà ai, thì bắt tới trước điện sẽ được thưởng ngàn quan tiền, nếu tự ý giết chết thì phải bồi thường một vạn quan”.

Nhà vua dung túng để mặc cho Hà Ô Lôi. Thuở ấy ở làng Nhân Mục có vị quận chúa thuộc dòng tôn thất, tên là A Kim, tuổi vừa 23, chồng chết sớm ở góa, nhan sắc tuyệt trần có một không hai. Vua rất yêu thích, gạ gẫm không được thường lấy làm giận, bảo Ô Lôi rằng: “Nhà ngươi có kế gì cho ta lấy được nàng chăng?”. Ô Lôi tâu: “Thần xin ra hạn một năm, nếu không thấy thần trở về là sự không thành, coi như thần đã chết”. Bèn bái từ mà đi.

Ô Lôi về nhà cởi bỏ hết quần áo, ngâm mình dưới bùn, soi dưới nắng hè để cho mình mẩy xấu xí, rồi mặc quần vải giả làm người chăn ngựa gánh một đôi thúng tre đến trước cửa nhà quận chúa, lấy một gói trầu cau đút lót cho tên giữ cổng để xin vào vườn cắt cỏ. Tên giữ cổng cho vào. Hồi đó vào khoảng tháng 5, tháng 6, hoa lê trong vườn mọc nở đầy, Ô Lôi đem cắt hết cho vào trong gánh. Thị tì của quận chúa thấy cỏ, hoa trong vườn bị cắt hết sạch, hô hoán lên bắt Ô Lôi trói lại, đợi người nhà Ô Lôi đến chuộc. Giữ quá ba ngày không thấy có người đến nhận, thị tì bèn hỏi: “Mày là đày tớ nhà ai, sao không thấy người đến chuộc?”. Ô Lôi đáp: “Tôi là kẻ phiêu bạt, không có gia chủ, không có cha mẹ, thường gánh đồ cho bọn con hát để kiếm ăn, hôm qua thấy một vị quan quất ngựa đi ở phía nam ngoài thành, ngựa đói không có cỏ, chủ ngựa cho tôi 5 đồng sai đi cắt một gánh cỏ. Tôi mừng được tiền vội đi cắt cỏ, không biết hoa lê là vật gì, nay không có gì đền xin đem thân làm đày tớ để bồi thường vậy”. Ô Lôi bị giữ lại. Qua hơn một tháng, thị tì của quận chúa thấy Ô Lôi đói khát bèn cho ăn uống. Đêm đêm Ô Lôi thường ca hát, vui chơi với người giữ cổng, bọn thị tì và nội thị cũng đều lắng nghe.

Một đêm trời tối đã lâu mà đèn chưa thấy thắp, quận chúa ngồi mò một chỗ, tả hữu không kẻ hầu hạ. Quận chúa cả giận, gọi thị tì lại la mắng vì tội trể nãi, cầm roi định đánh. Chúng thị tì cúi đầu xin tội nói rằng: “Chúng con nghe tên cắt cỏ hát trong lòng ham mê để đến nỗi trể nãi công việc, quận chúa đánh đòn cũng xin cam chịu”. Quận chúa thôi không hỏi tội nữa.

Lúc đó đang giữa đêm hè, quận chúa cùng thị tì ngồi ở giữa sân, đón gió thưởng trăng để tiêu khiển. Bỗng nghe cách tường tiếng hát của Ô Lôi thoảng qua, nghe như điệu ca của bọn thuyền chài, khác hẳn âm thanh chốn trần gian, tâm thần mê mẩn, cảm xúc tình riêng, bèn cho Ô Lôi vào làm hầu hạ trong nhà để sai khiến. Dần dần Ô Lôi trờ thành tên hầu hạ thân cận của quận chúa. Quận chúa thường bảo Ô Lôi ca hát ngâm vịnh để giải khuây. Ô Lôi nhân đó hết lòng hầu hạ, quận chúa càng yêu mến tin cậy, ngày cho ở dưới trướng, đêm cho khêu đèn đứng hầu. Khi thì sai ca hát, giọng ca bay khắp trong ngoài, quận chúa quá cảm động mà mang bệnh trầm cảm u uất.

Qua ba bốn tháng, bệnh càng trầm trọng. Thị tì hầu hạ lâu cũng mệt nhọc mà mang bệnh. Trong cơn bệnh ngủ say, quận chúa gọi cũng không dậy. Chỉ có một mình Ô Lôi vào hầu hạ, quận chúa không nén nổi tình riêng, mật bảo Ô Lôi rằng: “Từ khi nhà ngươi ở lại đây, ta vì giọng hát của nhà ngươi mà mang bệnh”. Bèn cùng tư thông với Ô Lôi, bệnh tình cũng có phần thuyên giảm. Tình ái ngày càng mặn mà, quận chúa chẳng kể gì đến hình dáng xấu xí của Ô Lôi, cũng chẳng tiếc chi đến của cải nữa, muốn đem ruộng đất cho Ô Lôi làm nhà cửa. Ô Lôi nói: “Thần vốn không có nhà cửa, nay được gặp quận chúa là bậc tiên trên trời (thiên tiên), đây là phúc lớn của thần. Thần không cần ruộng vườn, nhà cửa, châu báu chỉ muốn được đội chiếc mũ ngọc vào chầu vua của quận chúa thì chết mới nhắm mắt được”. Chiếc mũ ngọc đó là vật tiên đế ban cho, chỉ dùng trong lúc vào chầu, quận chúa vì quá yêu Ô Lôi nên cũng cho Ô Lôi nốt, không còn tiếc gì hết.

Ô Lôi được mũ bèn lẻn mang vào triều. Vua trông thấy cả mừng, tức tốc sai vời quận chúa vào chầu (2), bảo Ô Lôi đội chiếc mũ kia đứng hầu bên cạnh. Vua hỏi quận chúa: “Có biết Ô Lôi không?”. Quận chúa lúc ấy thật xấu hổ (3). Đời bấy giờ có bài thơ quốc ngữ (Dịch giả: viết bằng chữ Nôm) rằng:

Chỉn đà náu đến xin làm tôi,
Đành hay thiên tiên (4) phúc để Lôi. (5)

Từ đó tiếng tăm Ô Lôi vang khắp thiên hạ, thường bị con gái nhà quan cười chê. Có thơ quốc ngữ (Dịch giả: viết bằng chữ Nôm) như sau:

Sương tuyết dầu chăng vẹn được gần
Độ trong thanh quý kém chi người
Ưa vì thanh sắc nên say đắm
Há tiếc cho mà lại há cười. (6)

Tuy bị người đời làm thơ chê cười, nhưng vẫn bị tiếng ca của Ô Lôi cám dỗ, không thể tránh được thì tư thông, không ai dám đánh bắt Ô Lôi vì sợ vua bắt phải bồi thường. Sau Ô Lôi tư thông cả với con gái trưởng của Minh Uy Vương. Vương bắt được song chưa đem giết. Sáng hôm sau, Vương vào chầu vua, tâu rằng: “Đêm qua Ô Lôi lẻn vào nhà thần, tối như bưng không rõ trắng đen, nên thần đã giết chết mất rồi, nay xin bệ hạ cho biết phải đền nạp bao nhiêu tiền”. Vua không biết là Ô Lôi còn sống, phán rằng: “Lỡ giết thì thôi, khỏi trình báo làm gì”. Lúc ấy, vì hoàng hậu Vi Từ là em ruột của Minh Uy Vương, cho nên vua không để ý đến. Uy Vương về lấy trượng đánh Lôi, Lôi không chết, Vương bèn lấy chày giã cho chết. Khi sắp chết, Ô Lôi có thơ quốc ngữ (Dịch giả: viết bằng chữ Nôm) rằng:

Sinh tử do trời có quản bao,
Nam nhi miễn đã được anh hào,
Chết vì thanh sắc cam là chết,
Chết việc ốm đau cơm gạo nào. (7)

Lại nói thêm: “Xưa Lã Động Tân bảo ta rằng: Giọng ca của ta được mất bù nhau, lời ấy linh nghiệm thật”.

Chú thích:

1) Thiệu Phong là niên hiệu của vua Trần Dụ Tông trong các năm Tân Tỵ (1341) đến năm Đinh Dậu (1357).

2) Bản A 2914 chép: “tức tốc sai vời quận chúa vào chầu” thành “Ô Lôi đưa công chúa vào chầu. Vua trông thấy vui lòng, truyền công chúa vào trong trướng ở cung TiêN cung sau nội điện. Vua và công chúa tư thông vơi nhau. Hôm sau, vua ra thị triều”

3) Bản A 2914 chép: “Quận chúa lúc ấy thật xấu hổ” thành “Công chúa rất lấy làm xấu hổ nói rằng: Đó là vật trong hà của thiếp. Tại sao Ô Lôi lại có mà đội trên đầu, Ô Lôi cắt cỏ trong vườn làm cho thảo hoa chết hết, thiếp mới cho thị tì bắt trói lại. Sau hơn ba tháng vẫn không thấy nhà chủ đến chuộc tiền hoa thảo đã bị cắt chết, thiếp không biết Ô Lôi là đày tớ không nhà, không chủ, không cha mẹ. Ô Lôi cầu khẩn thiếp nhận làm đày tớ, nó lại âm mưu dụ dỗ thiếp, đưa thiếp đến nơi triều đình này. Vua biết ý Ô Lôi dành cho vua vậy”.

4) Thiên tiên: chỉ quận chúa

5) Bản VHV 1473 chép rằng:

Chỉn đà náu đến ở làm tôi
Chẳng hay thiên phúc để cho Lôi

Bản A 2914 thì chép rằng:

Trót đà náu đến xin làm tôi
Đôi chữ thiên phúc để Ô Lôi

6) Bản VHV 1473 chép:

Êm tiết dầu chăng vẹn được gần
Dạ trong thanh quý kém chi người
Ưa vì thanh sắc nên say đắm
Há tiếc cho mà lại há cười

Bản A 2914 chép:

Dòng chi mặt mũi cháy như ?
Kẻ chợ hơn người qua mới ?
Nhẫn có hoàng kim thanh sắc ?
?? ( ? Bản in chữ Hán ghi không rõ)

7) Bản HV 486 và bản VHV 1473 bài thơ chữ Nôm này chép như sau:

Sinh tử do trời có quản bao
Nam nhi miễn được tiếng anh hào
Thác vì thanh sắc cam là thác
Thác đảng thì nên cơm gạo nào

Bản A 2914 thì chép như sau:

Sinh tử mặc mình quản chi bao
Nam nhi miễn được chí anh hào
Chết vì thanh sắc đà nên chết
Chết ốm chết đau cam hoạ nào

Bình:

• Đây rất rõ là một truyện tuyên truyền chống âm nhạc, nhưng rất nông cạn, một chiều, và chẳng có một tí nền tảng triết lý sâu xa nào cả.

• Mở đầu ta có thần Ma La tội lỗi–mạo nhận danh tánh để ngủ với vợ người. Ngày nay làm như vậy ra tòa gọi là tội hiếp dâm. Mà tại sao dân chúng lại thờ thần như thế?

Rồi đến một vị vua vô đạo, không phạt thần ác ôn hay ít ra là cũng nói một câu phải trái. Ngược lại lại nghe lời của thần tội lỗi.

Vị vua vô đạo này sau này còn nhờ người khuyến dụ đàn bà cho mình.

Rồi lại một vị thần vô đạo khác là Lã Động Tân khơi khơi cho người ta giọng hát khuyến dụ người mà chẳng biết tốt xấu,đức độ thế nào.

Rồi nhân vật chính là Hà Lôi Ô, đen đủi, chẳng học hành, chỉ dùng giọng ca quyến rũ đàn bà con gái làm việc vô đạo dức.

Tất cả có ý nói ca hát là vô đạo đức, đến từ vô đạo dức, để chỉ làm việc vô đạo đức.

Hoàn toàn chẳng có một l‎ý luận sâu sắc nào, chỉ là một mẫu chuyện phí lý, một chiều, để mạ lỵ âm nhạc. Thế thì ngày trước ta nói “xướng ca vô loài” và âm nhạc của nước ta không tiến được cũng có căn nguyên của nó.

• Chúng ta không biết vì sao lại có người viết truyện thế này, với mục đích gì. Phật giáo khi xưa chống âm nhạc. Một trong những giới luật cho cư sĩ tu tại gia vẫn còn được nhắc đến thường xuyên ngày nay là không ca hát và nghe ca hát.

Phật giáo lấy tâm tĩnh lặng làm mục tiêu tối hậu, và âm nhạc thường nhằm mục đích làm cho tâm xung động—buồn, vui, hăng hái, giận dữ, phấn khỏi…–nên Phật giáo muốn người ta tránh xa nguồn xung động là điều có thể hiểu được. Nhưng giáo pháp Phật giáo thường đi đôi với triết lý sâu sắc, không có tính cách mạ lị như truyện này.

Ngày nay Phật giáo cũng có khuynh hướng đưa nhạc vào đạo.

(Trần Đình Hoành bình)

Advertisements

Tháng Sáu 17, 2010 - Posted by | Lĩnh Nam Chích Quái, Văn Hóa | ,

3 phản hồi »

  1. Hi anh Hoành,

    Em nghĩ truyện có thể đưa ra mặt xấu của âm nhạc nhưng chưa hẳn đã là chống âm nhạc. Em thử tìm đọc trên mạng và thấy có một số bài viết đưa ra những cách lý giải khác cho truyện cũng như cho nhân vật Hà Ô Lôi:

    http://nguvan.hnue.edu.vn/NoisanNguvanhoc/So1/tabid/82/ArticleID/39/Default.aspx

    http://www.hopluu.net/default.aspx?LangID=38&tabId=488&ArticleID=475

    Em Cương.

    Phản hồi bởi Cương | Tháng Sáu 25, 2010

  2. Cám ơn Cương. Anh đã đọc các bài đó rồi. Theo ý anh, rất gượng ép và không thuyết phục được, và chẳng bài nào lý giải vai trò rất lớn của âm nhạc trong bài.

    Bài này rất rõ là tuyên truyền chống âm nhạc, như là một thứ đủ sức làm phong hoại đạo lý ngòai sức cản của con người. Rất phù hợp với truyền thống chống âm nhạc của văn hóa Phật giáo trước kia (dù là truyện này rất yêu về lý luận triết lý, và chẳng có lí nào triết lý nhà Phật trong đó). Hơn nữa, nó là một trong những dấu tích của văn hóa “xướng ca vô loài” của Việt Nam trước kia.

    Tuy nhiên, các bạn cứ tụ do chọn lựa tư tưởng cho chính mình.

    Em khỏe nhé.

    Phản hồi bởi tdhoanh | Tháng Sáu 25, 2010

  3. Hi anh Hoành,

    Ý em là truyện này có thể chỉ đơn thuần là truyện do ông cha ta vui mồm kể, :D, chứ chưa chắc đã có ý phê phán cái này nâng cao cái kia.

    Em đã từng đọc Lĩnh Nam Trích Quái và em phải đồng ý với một tác giả trong các link trên là có sự thay đổi trong đối tượng của truyện – thay vì kể về những người đức cao vọng trọng, truyện lại kể về một người vừa đen vừa xấu lại ham nhục dục… Câu hỏi của em là vì sao lại có sự chuyển biến như thế, cái gì làm nên sự chuyển biến này và để làm gì.

    Câu cuối cùng có vẻ như là chốt của truyện “được mất bù nhau”.

    Chúc anh mạnh khỏe.

    Em Cương.

    Phản hồi bởi Cương | Tháng Sáu 25, 2010


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: