TRẦN ĐÌNH HOÀNH

on Buddhism

Cư Trần Lạc Đạo Phú – Giới thiệu và Hội 1

 

Trần Nhân Tông

Trần Nhân Tông

Nguyễn Hữu Vinh

Trần Đình Hoành

Chào các bạn,

Thời đại Lý Trần là một khoảng thời gian huy hoàng trong lịch sử đất nước ta. Đây là 1 giai đoạn lịch sử oai hùng khi Đại Việt chiến thắng 3 lần tấn công liên tiếp của quân Mông cổ. Đây cũng là 1 giai đoạn văn chương Việt Nam phát triển rực rỡ, để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm văn chương rất có giá trị. Mộc bản khắc lại một phần các tác phẩm văn học thời này đã được khắc in và lưu giữ ở chùa Vĩnh Nghiêm, tỉnh Bắc Giang (1). Năm 2012 UNESCO đã chính thức ghi danh mộc bản này vào danh mục Di sản tư liệu ký ức thế giới.

Trong một phần các mộc bản đó, mộc bản sách Thiền tông bản hạnh có các tác phẩm như: “Cư trần lạc đạo phú”, “Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca”, “Vịnh Hoa Yên tự phú”. Đó là những tác phẩm văn học thiền tông có giá trị và ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá, giáo dục, xã hội nước ta (2).

Vua Trần Nhân Tông, tác giả hai bài “Cư trần lạc đạo phú” và “Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca”, là thi sĩ, là triết gia, là người anh hùng chống ngoại xâm, một nhân vật hiển hách trong lịch sử Việt Nam. Ngài rất sùng đạo Phật, là sơ tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, Ngài đã thể hiện rất sinh động đạo Phật vào cuộc sống, nhập thế một cách tích cực, diệt giặc, cứu đời, mà vẫn an nhiên tự tại, với tâm hồn thanh thoát, không vướng bận. Tinh thần này đã được thể hiện rõ ràng trong bài phú Cư Trần Lạc Đạo của ngài.

Cư Trần Lạc Đạo Phú thuộc thể văn biền ngẫu có vần, bài có tất cả 10 hội (10 phần). Bài có nhiều từ Việt cổ mà đến nay không ai dùng nữa như những từ: nhẫn, cóc, mựa, chỉn, đòi, han, tua, sá…(3), gây khó khăn cho nhiều người khi đọc, hạn chế khả năng việc tìm hiểu và tiếp cận tinh thần nhập thế tích cực và độc đáo của đạo Phật Việt Nam thời đó.

Cư Trần Lạc Đạo Phú đã được viết lại từ chữ Nôm ra chữ quốc ngữ và được in ra trong “Tuyển tập Thơ văn Lý Trần”, trong sách của các học giả Đào Duy Anh (4), Lê Mạnh Thát (5) v.v. Tuy nhiên, số lượng sách lưu hành không nhiều, những người tìm đọc gặp khá nhiều trở ngại.

Nhận thấy việc dịch đọc chữ Nôm ra chữ quốc ngữ còn có nhiều khó khăn, tác giả Nguyễn Hữu Vinh, người dịch đọc chữ Nôm ra chữ quốc ngữ ở đây, cố gắng tìm hiểu và đọc lại toàn tác phẩm với chú thích cặn kẻ những chữ Nôm cổ, cũng như các điển tích văn học Trung quốc, hy vọng góp phần vào công việc tìm hiểu bài phú chính xác hơn.

Sau đó tác giả Trần Đình Hoành dùng kết quả của Nguyễn Hữu Vinh để viết lại bài phú bằng tiếng Việt hiện đại, tức là tiếng Việt như chúng ta đang dùng ngày nay, để giúp các bạn đọc có thể tiếp nhận bài phú dễ dàng hơn.

Trong phần tiếng Việt hiện đại, anh Hoành có thêm vài từ đây đó. Đây là các từ, dù không hiển thị nhưng được hiểu ngầm trong bản chữ Nôm, nên viết thêm ra để giúp các bạn tiếp nhận bài phú dễ dàng hơn. Các từ thêm này được đặt trong [ngoặc khung như thế này] để tránh nhầm lẫn.

Sau đó anh Hoành sẽ dịch sang tiếng Anh.

Hai tác giả Nguyễn Hữu Vinh và Trần Đình Hoành mong rằng công việc này sẽ giúp quảng bá một áng văn thiền nổi tiếng của tổ sư dòng thiền Trúc Lâm.

1 tháng 11 năm 2013
Nguyễn Hữu Vinh, Taipei, Taiwan
Trần Đình Hoành, Washington DC, USA

Tham khảo

1) http://disanthegioi.info/ArticleDetail.aspx?articleid=60768&sitepageid=276

2) “Di sản Hán Nôm Việt Nam”, Dẫn luận – Thư mục đề yếu, Nxb. KHXH, 1993.

3) “Tự điển chữ Nôm Trích Dẫn”, Viện Việt Học, USA, 2009

4) “Chữ nôm, nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến”, Đào Duy Anh, NXB. KHXH, 1975.

5) “Trần Nhân Tông-Con Người và Tác Phẩm”, Lê Mạnh Thát, NXB tp. Hồ Chí Minh, 1999

6) “Đại Nam Quốc Âm tự vị” , Huình Tịnh Paulus Của, 1896

7) “Thiên Nam Ngữ Lục”, Nguyễn Thị Lâm khảo cứu, phiên âm, chú giải, NXB Đông Tây, 2001.

8) “Từ Điển từ Việt cổ”, Nguyễn Ngọc San, NXB Văn Hóa Thông Tin, 2001.

9) “Grammaire Annamite suivie d’un vocabulaire”, G. Aubarret, Paris

10) 中華民國教育部異體字字典 (Giáo Dục Bộ Dị Thể Tự Tự Điển, Bộ Giáo Dục Đài Loan).

11) “Việt Nam Tự Điển”, Hội Khai Trí Tiến Đức, Hà Nội, 1931.

12) “Tân Hoa Tự Điển online”, http://xh.5156edu.com/

13) “Hán Điển online”, http://www.zdic.net/

14) “Từ Điển Phật học Đạo Uyển”, Chân Nguyên, Nguyễn Tường Bách, Thích Nhuận Châu, 2002

15) “Dictionnaire Annamite Francaise”, J. F. M Génibrel, 1898, Saigon.

16) “Từ Đển Từ cổ”, Vương Lộc, NXB Đà Nẵng, 2001.

 

Cư Trần Lạc Đạo Phú

CTLĐ_1

Hội thứ nhất

Mình ngồi thành thị, dùng nết sơn lâm
Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tính, nửa ngày rồi tự tại thân tâm.

Tham ái nguồn dừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý.
Thị phi tiếng lặng, được dầu nghe yến thốt oanh ngâm.

Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý.
Biết đào hồng, hay liễu lục, thiên hạ năng mấy chú tri âm.

Nguyệt bạch vầng xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng.
Liễu mềm hoa tốt, ngất quần sinh tuệ nhật sâm lâm.

Lo hoán cốt, ước phi thăng, đan thần mới phục.
Nhắm trường sinh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm.

Sách dễ xem chơi, yêu tính sáng, yêu hơn châu báu.
Kinh nhàn đọc dấu, trọng lòng rồi, trọng nữa hoàng câm.

 

Đọc nôm và chú thích

Cư trần lạc đạo phú (1)

1) Bài phú “Sống đời vui đạo”

Hội thứ nhất

Mình (2) ngồi thành thị, dùng nết (3) sơn lâm.

2) Mình: Thân thể, thân người (Tự điển chữ Nôm Trích Dẫn).

3) Nết: Nếp sống, phong cách, phong thái; tính hạnh, cách ăn thói ở (Đại Nam Quốc Âm Tự Vị). Nhiều sách viết “Nết dùng sơn lâm”, nhưng bản khắc rõ nét là “Dùng nết sơn lâm”.

Muôn nghiệp (4) lặng (5) an nhàn thể tính (6), nửa ngày rồi (7) tự tại thân tâm.

4) Nghiệp: (Từ ngữ Phật giáo) Hành động, hành vi thể hiện qua thân thể, lời nói, tư duy có thể tạo nên quả báo thiện ác về sau, Karma (Phật quang đại tự điển)。

5) Lặng: Thanh tịnh,không bị vọng động.

6) Thể tính: (Từ ngữ Phật giáo) Bản thể và bản tính, thực thể. Thể: Thực chất của sự vật, bản thể; Tính: bản chất không biến đổi của thể. Như vậy, thể là tính, tính là thể, 2 mặt của nhau. Thể tính của Phật và chúng sinh không khác nhau. Câu Xá Luận, quyển 13: “Thể tính thị thiện, Do như lương dược”. 體性指實體,即事物之實質為體,而體之不變易稱為性,故體即性。若就理之法門而言,佛與眾生,其體性同一而無差別。俱舍論卷十三(大二九‧七一上):「體性是善,猶如良藥。」(Phật quang đại tự điển)。

7) Rồi: An nhàn, thanh thản, không bận bịu, thảnh thơi; Rãnh rỗi, rỗi rãi (Từ Điển từ Việt cổ).

Tham ái nguồn dừng (8), chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý.
Thị phi tiếng lặng, được dầu (9) nghe yến thốt oanh ngâm.

8) Dừng: Ngừng, đứng lại, chấm dứt.

9) Dầu: Dầu lòng, mặc lòng (Đại Nam Quốc Âm Tự Vị), mặc sức, thoả sức.

Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý.
Biết đào hồng, hay (10) liễu lục, thiên hạ năng (11) mấy (12) chú tri âm.

10) Hay: Biết (Đại Nam Quốc Âm Tự Vị).

11) Năng: 能 Tới mức, đạt tới (Mượn âm và nghĩa chữ Hán能Năng, Giáo Dục Bộ Dị Thể Tự Tự Điển, Bộ giáo dục Đài Loan).

12) Mấy: 某 (Mượn và đọc chệch âm Mai của chữ Hán某, 某 là chữ cổ của梅Mai, Giáo Dục Bộ Dị Thể Tự Tự Điển, Bộ giáo dục Đài Loan).

Nguyệt bạch (13) vầng xanh (14), soi mọi chỗ thiền hà (15) lai láng.
Liễu mềm hoa tốt, ngất (16) quần sinh (17) tuệ nhật (18) sâm (19) lâm (20).

13) Nguyệt bạch: Ánh trăng trong. Thơ Đỗ Phủ: Nguyệt bạch yên thanh thuỷ ám lưu, Cô viên hàm hận khiếu Trung thu. 月白煙青水暗流,孤猿銜恨叫中秋。

14) Vầng: Hào quang chung quanh mặt trời hay mặt trăng.

15) Thiền hà: (Từ ngữ Phật giáo) Dòng sông thiền, chỉ việc Thiền định trong việc tu Phật (Thiền định chi thuỷ, năng diệt tâm hỏa (phiền não), vì thế ví như giòng sông, nên gọi là Thiền hà) 即禪定。因禪定之水,能滅心火(煩惱),故喻之於河,而稱禪河。(Phật quang đại tự điển)。

Bài kệ của sư Phó Đại Sĩ nhà Lương thời Nam Triều: “Thiền hà tuỳ lãng tịnh, Định thuỷ trục ba thanh” 禪河隨浪淨,定水逐波清。Sư Tinh Vân giảng rằng: Tâm ta như một dòng sông, sóng gió nổi lên bất thường, không biết rõ đáy sông như thế nào. Nếu có Thiền thì tâm sẽ định, sẽ thấy rõ bản chất thật của ta. 我們的心如河水,經常隨風浪鼓動、翻騰不已,看不清河底的種種面貌。如果有了禪,讓心靜定下來,就能照見自己的本來面目。

16) Ngất: Cao ngút (Từ Điển từ Việt cổ).

17) Quần sinh: Các loại hữu tình, chúng sinh.

18) Tuệ nhật: (Từ ngữ Phật giáo) Lấy ánh sáng mặt trời để ví như trí tuệ của Phật chan hòa khắp cả chúng sinh, chiếu sáng u minh, mê muội. Kinh Pháp Hoa, phẩm Phổ môn: “Vô cấu thanh tịnh quang, Tuệ nhật phá chư ám, Năng phục tai phong hoả, Phổ minh chiếu thế gian”. 以日光比喻佛之智慧普照眾生,能破無明生死癡闇。法華經卷七普門品(大九‧五八上):「無垢清淨光,慧日破諸闇,能伏災風火,普明照世間 (Phật quang đại tự điển)。

19) Sâm: Cây cối rậm rạp, sum sê 樹木濃密的樣子 (Mượn âm và nghĩa chữ Hán森 Sâm, Giáo Dục Bộ Dị Thể Tự Tự Điển, Bộ giáo dục Đài Loan).

20) Lâm: Rất nhiều眾多(Mượn âm và nghĩa chữ Hán林 Lâm, Giáo Dục Bộ Dị Thể Tự Tự Điển, Bộ giáo dục Đài Loan).

Lo hoán cốt (21), ước phi thăng, đan thần (22) mới phục (23).
Nhắm trường sinh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm (24).

21) Hoán cốt: Thay xương đổi cốt.

22) Đan thần: (Chữ Hán) Thuốc tiên.

23) Phục: Uống.

24) Thuốc thỏ còn đâm: Do 4 chữ “Ngọc thố đảo dược” 「玉兔搗藥」. Chuyện nhân gian của đạo Lão, Trung quốc cho rằng có con thỏ trắng trên mặt trăng, quỳ bên cối mà đâm giã làm thuốc trường sinh, uống vào sống lâu thành tiên. 道教掌故之一。見於漢樂府《董逃行》。相傳月亮之中有一隻兔子,渾身潔白像玉,所以稱作「玉兔」。這種白兔玉杵,跪地搗藥,成蛤蟆丸,服用這種藥丸可以長生成仙。

Sách dễ (25) xem chơi, yêu (26) tính sáng (27), yêu hơn châu báu.
Kinh nhàn đọc dấu (28), trọng lòng rồi (29), trọng nữa (30) hoàng câm (31).

25) Dễ: Ở đây chữ “dễ” có người phiên âm là “dịch” nhưng nghĩ rằng không phải chữ dịch, vì kinh Dịch không phải là kinh Phật.

26) Yêu: Thích, chuộng (Đại Nam Quốc Âm Tự Vị).

27) Tính sáng: Phật tính Sáng rõ, do từ ngữ Phật giáo “Minh tâm kiến tính”, tức “gột bỏ tất cả mọi tạp niệm trần tục, thông suốt triệt để hiểu rõ vì tạp niệm mà đánh mất bản tính (Phật tính), làm sáng lòng mới rõ được Phật tính”. 明心見性,佛教語。謂屏棄世俗一切雜念,徹悟因雜念而迷失了的本性(即佛性)
28) Dấu: Yêu thích, yêu mến (Đại Nam Quốc Âm Tự Vị).

29) Lòng rồi: Tâm rỗi, tâm thanh thản, tâm thảnh thơi.

30) Nữa: Hơn (Từ Điển từ Việt cổ).

31) Hoàng câm: Hoàng kim, vàng (kim loại).

(Còn tiếp)

(Nguyễn Hữu Vinh đọc nôm và chú thích)

 

Viết lại bằng tiếng Việt hiện đại

Phần 1

Mình ngồi thành thị, dùng thói sơn lâm
Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tính, nửa ngày thiền tự tại thân tâm (*)

Nguồn tham ái ngừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý
Tiếng thị phi lặng, tha hồ nghe yến hót oanh ngâm

Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý
Biết đào hồng, rành liễu lục, thiên hạ có mấy kẻ tri âm ?

Trăng sáng trời xanh, soi mọi chỗ sông thiền lai láng
Liễu mềm hoa tốt, ngất chúng sinh trời tuệ xum xuê

[Thiên hạ]
Lo thay xương, ước bay cao, thuốc thần mới uống
Muốn trường sinh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm

[Nhưng ta]
Sách, dễ xem chơi, yêu tính sáng, yêu hơn châu báu
Kinh, nhàn thích đọc, trọng lòng thiền, trọng hơn cả vàng

(Trần Đình Hoành viết lại)

Chú thích:

(*) Chữ “rồi” trong Cư Trần Lạc Đạo được dùng nhiều lần. Xem ý tứ thì thấy “rồi”, một từ Nôm với nghĩa là (1) “rỗi” và (2) “xong”, “hết”, đã được dùng để thay thế chữ “thiền” trong tiếng Hán–“thiền” là “hết mọi sự”, “rỗng lặng”. Rõ ràng là đến ngày nay, từ “rồi” không còn được dùng, và từ “thiền” đã thắng thế.

 

Living in the world, joyful in the Way

Part 1

Sitting in the city, living the mountain way
All movements settling down, the true-nature is at rest; meditating half a day, body and mind are tranquil

Greed sources stop, no more desire for precious jewelry
Quarreling voices quiet down, I freely listen to the birds

Enjoying scenic waters, retreating into the mountain, those many people like
Knowing the pink peach, understanding the green willow, how many people share such interest?

The bright moon on the blue sky shines on all places, the Zen river overflows
The willows are soft, the flowers grow well, on all beings the wisdom sun thrives

[Others]
Wanting to change their bones, wishing to fly high, they drink their elixir
Craving to be eternal, longing to come to heaven, they pestle their panacea still

[But me]
Books, easy to read, I love the light, more than precious gems
Sutras, restful to read, I value Zen mind, more than even gold

(Trần Nhân Tông, Founder of Truc Lam Zen School
Trần Đình Hoành translated)

 

 

Advertisements

Tháng Mười Hai 14, 2013 - Posted by | Buddhism, Thiền, Thiền thi, Văn Hóa, Zen | , , , , ,

1 Phản hồi »

  1. Thanks Anh Hoành!

    Trứ

    Phản hồi bởi Tle8464953 | Tháng Mười Hai 14, 2013


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: